Theo Reuters, Bộ trưởng Ngoại giao Philippines Albert del Rosario đã dẫn đầu phái đoàn quan chức chính phủ và các chuyên viên luật pháp quốc tế lên đường đến Tòa án Trọng tài Thường trực (PCA) tại thành phố The Hague, nằm ở phía tây Hà Lan, vào ngày 7/7 vừa qua.

Trong tuần này, một ban gồm 5 thẩm phán sẽ lắng nghe các lập luận của Philippines và cuối cùng sẽ quyết định liệu Tòa PCA có quyền tài phán vụ kiện này hay không. Phiên tòa bắt đầu vào ngày 7/7 và dự kiến kết thúc vào ngày 13/7.

Trong ngày đầu tiên của phiên điều trần hôm thứ Tư (8/7), Bộ trưởng Ngoại giao Phillipines đã vạch ra 5 luận điểm chính về tuyên bố chủ quyền đơn phương của Trung Quốc tại biển Đông xoay quanh quyền đánh bắt cá, cũng như khai thác các tài nguyên khác ở biển Đông (vùng biển phía tây Philippines) bao gồm:

1. Tuyên bố Trung Quốc về quyền theo lịch sử
2. Đường 9 đoạn
3. Đá và đảo
4. Vi phạm luật biển quốc tế
5. Hủy hoại môi trường biển

Dưới mỗi luận điểm, chúng tôi giải thích vắn tắt về sự việc và có các đường dẫn tới các câu chuyện khác để người đọc tham chiếu”, ông Albert del Rosario nói.

Video người dân Philippines tổ chức biểu tình phản đối Trung Quốc:

Vì sao Philippines chọn PCA là tòa án để nộp đơn kiện Trung Quốc?

PCA là tổ chức liên chính phủ với 115 quốc gia thành viên, được thành lập theo Công ước La Haye năm 1899 về giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế. (Việt Nam tham gia Công ước này từ ngày 29/12/2011.)

Tòa PCA được thành lập và hoạt động dựa trên các quy định trong Phụ lục VII của Công ước Luật biển năm 1982 của Liên Hợp Quốc (UNCLOS). Do đó PCA có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp quốc tế đối với nhiều lĩnh vực về đầu tư quốc tế, về phân định biên giới biển hoặc tranh chấp liên quan đến việc giải thích và áp dụng UNCLOS.

UNCLOS được ký kết bởi 162 quốc gia, trong đó có Trung Quốc nên nước này phải có trách nhiệm thực hiện các phán quyết của tòa PCA. Công ước này được xem là một yếu tố cân bằng để giúp các nước nhỏ hơn có thể yêu cầu những nước lớn ngừng vi phạm lãnh thổ của mình.

Một nguyên nhân khác khiến Philippines lựa chọn PCA để nộp đơn kiện theo UNCLOS là vì tòa án này được quyền xét xử các vụ kiện trong trường hợp bên bị kiện phản đối và từ chối theo kiện. Đây chính là ưu điểm của PCA so với Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ), cũng là một phân ban trực thuộc Liên Hiệp Quốc và có trụ sở tại La Haye, bởi nếu Trung Quốc từ chối tham gia vụ kiện thì ICJ không thể đưa ra phán quyết về chủ quyền lãnh thổ tranh chấp được.

Ngoài ra, đối với yêu sách “đường chín đoạn” của Trung Quốc, Giáo sư Renato DeCastro, trường Đại học De La Salle, Manila, Philippines cho biết, đến nay Trung Quốc không giải thích rõ ràng “đường 9 đoạn” là gì. Do đó, theo giáo sư Renato, “Đó chính là lý do vì sao Philippines kiện Trung Quốc lên Tòa án trọng tài quốc tế về Công ước Luật biển, với hy vọng tòa án yêu cầu Trung Quốc giải thích “đường 9 đoạn” là gì và từ đó tòa đưa ra phán quyết “đường 9 đoạn” là không phù hợp với Luật quốc tế và dĩ nhiên mọi người đều biết là Trung Quốc là một thành viên tham gia Công ước quốc tế về Luật biển (UNCLOS).

Diễn tiến tranh chấp biển, đảo giữa Philippines và Trung Quốc

Ngày 8/4/2012, Philippines phát hiện một số tàu cá của Trung Quốc đánh bắt hải sản trái phép tại bãi cạn Scaborough, thuộc vùng biển mà nước này đang kiểm soát và tuyên bố chủ quyền.

Kể từ thời điểm này trở đi, một loạt diễn biến tranh chấp căng thẳng tại khu vực bãi cạn Scaborough đã diễn ra giữa hải quân Philippines và hải quân Trung Quốc bởi cả hai bên đều tuyên bố chủ quyền tại khu vực này.

Bãi cạn Scaborough. (Nguồn: Wiki)
Bãi cạn Scaborough. (Nguồn: Wiki)

Ngày 26/4/2012, Bộ Ngoại giao Trung Quốc tố cáo Philippines đang nỗ lực “khoác tấm áo hợp pháp lên việc chiếm đóng trái phép các đảo và rạn san hô của Trung Quốc” trên trang web chính thức.

Tháng 6/2012, Philippines công bố một thỏa thuận đã đạt được với phía Trung Quốc, theo đó hai bên cùng rút các tàu của chính phủ hai nước ra khỏi bãi cạn Scaborough.

Mặc dù Philippines đã thực hiện đúng theo thỏa thuận, rút hết tàu của nước này ra khỏi khu vực bãi cạn Scaborough, nhưng trên thực tế Trung Quốc vẫn tiếp tục duy trì sự hiện diện của họ tại đây.

Đến ngày 20/6/2012, ít nhất 6 tàu Trung Quốc (gồm 3 tàu hải giám và 3 tàu ngư chính) vẫn hoạt động ở bãi cạn Scarborough. Ngày 26/6, Trung Quốc lại tiếp tục tăng cường số lượng tàu các loại lên ít nhất 28 chiếc.

Khi các tàu Philippines rút hết về cảng, Trung Quốc bắt đầu dùng dây thừng xây dựng một rào chắn tại lối vào nhỏ hẹp của bãi cạn, nhằm ngăn các tàu đánh cá khác vào khu vực này. Cụ thể, Trung Quốc đã dùng dây nối các phao đặt ở hai đầu lối vào khu vực của bãi cạn có hình con cá ngựa.

Thời tiết mưa bão khiến Philippines không thể đưa tàu ra lại bãi cạn Scaborough. Cuối cùng, ba tháng sau, Trung Quốc đã kiểm soát thực sự bãi cạn này và những vùng biển xung quanh. Không những thế, Trung Quốc còn thay đổi hiện trạng, bắt đầu tiến hành xây cất các công trình cơ sở hạ tầng trên bãi cạn này từ đầu tháng 9/2013.

Ông del Rosario cho hay Manila đã cố gắng giải quyết mâu thuẫn với Bắc Kinh thông qua đàm phán nhưng bất thành. Do đó, Philippines buộc phải nhờ đến một tòa án của Liên Hợp Quốc để bảo vệ quyền khai thác biển, đảo của mình.

Tháng 1/2013, Manila bắt đầu đệ đơn kiện Trung Quốc lên tòa PCA vào nhằm bảo vệ quyền khai thác trong vùng “đặc quyền kinh tế” (EEZ) của Philippines trên biển Đông, chiểu theo Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS).

Phía Philippines khẳng định bãi cạn Scarborough, mà Trung Quốc đơn phương tuyên bố chủ quyền và gọi là Hoàng Nham, nằm gọn trong vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý của nước này như ghi nhận trong luật pháp quốc tế.

Philippines từng tìm kiếm sự ủng hộ của các nước ASEAN để đối đầu với tuyên bố chủ quyền từ Trung Quốc. Tuy nhiên, Trung Quốc kiên quyết từ chối đàm phán đa phương và chỉ muốn thảo luận trực tiếp giữa hai nước. Đối với tất cả các quốc gia khác đang trong tranh chấp như Việt Nam, Malaysia, v.v…, Trung Quốc đều khăng khăng sẵn sàng thực hiện chính sách đàm phán song phương, nhưng lại không được có sự can thiệp của bên thứ ba.

Ngày 07/12/2014, Trung Quốc ra tuyên bố chính thức khước từ vụ kiện và khẳng định Tòa trọng tài thường trực không có thẩm quyền thụ lý.

Ý nghĩa của vụ kiện

Từ khi đệ đơn kiện lên tòa PCA đầu năm 2013, Philippines đã soạn thảo và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng để nộp hàng nghìn tài liệu cho tòa. Manila muốn tòa chính thức tuyên bố “đường 9 đoạn” của Trung Quốc là bất hợp pháp và tin rằng tòa án sẽ đưa ra phán quyết có lợi cho mình.

Ngày 7/7, Ngoại trưởng Philippines Albert del Rosario nêu rõ trước PCA rằng Trung Quốc đang thực hiện chiến thuật cắt lát ở Biển Đông để tiến tới kiểm soát toàn bộ khu vực này.

Bộ trưởng Ngoại giao Philippines Albert del Rosario. (Nguồn: Wiki)
Bộ trưởng Ngoại giao Philippines Albert del Rosario. (Nguồn: Wiki)

Nếu Philippines có thể thuyết phục được các thẩm phán rằng PCA có thẩm quyền thụ lý vụ kiện này, và nếu phán quyết của tòa có lợi cho họ thì tính pháp lý của đường chín đoạn sẽ bị lung lay, và các lập luận của Trung Quốc sẽ bị bác bỏ.

Trên báo The Philippine Star, Ngoại trưởng del Rosario đã kêu gọi tòa PCA tuyên bố có quyền phán quyết vụ kiện về Biển Đông vì vụ kiện này “có tác động đối với toàn cầu và đối với việc áp dụng quy tắc luật pháp trong các tranh chấp biển.”

Nếu từ đây đến ngày 13/7, PCA tuyên bố tòa không có quyền phán quyết, vụ kiện sẽ kết thúc ngay sau đó. Còn nếu Tòa trọng tài thường trực quyết định ngược lại, Philippines sẽ tiếp tục tranh luận những vấn đề mấu chốt của vụ kiện.

Trong trường hợp PCA tuyên bố Philippines thắng kiện thì đây sẽ là cơ sở pháp lý để Philippines bảo vệ chủ quyền biển đảo của mình. Ngoài ra, điều này cũng mang một ý nghĩa tinh thần quan trọng đối với một quốc gia nhỏ đang phải chịu sức ép của một nước lớn.

Bên cạnh đó, nếu phán quyết của PCA có lợi cho Philippines thì đây cũng là một sự kiện mang tính khích lệ để các nước khác đang tranh chấp chủ quyền với Trung Quốc tại khu vực biển Đông có cơ sở thực hiện các hành động pháp lý tương tự như Philippines. Từ đó, khiến Trung Quốc phải quay trở lại bàn đàm phán quốc tế, giải quyết các vấn đề tranh chấp chủ quyền trên cơ sở đối thoại hòa bình.

Thông cáo báo chí của PCA hôm 7/7 cho biết tòa cho phép các nước Malaysia, Indonesia, Việt Nam, Thái Lan và Nhật Bản, cử phái đoàn nhỏ đến với tư cách là quan sát viên. Vì thế, hôm qua (9/7), Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Việt Nam, ông Lê Hải Bình, cho biết Việt Nam đã cử đoàn đến dự và theo dõi “phiên tranh tụng về vấn đề thẩm quyền của Tòa Trọng tài vụ kiện này” với tư cách quan sát viên.

Vì sao Trung Quốc từ chối tham gia vụ kiện?

Một trong những lý do chính mà Trung Quốc từ chối tham gia vụ kiện là vì kể cả khi PCA ra phán quyết có lợi cho Philippines thì Liên Hiệp Quốc cũng không có cơ chế nào để thực thi phán quyết này.

Trung Quốc đã kiên quyết phớt lờ mọi kết quả có thể gây tổn hại cho họ bằng cách tẩy chay mọi tiến trình của toà án và không chấp nhận tính hợp pháp của phiên tòa, do vậy thậm chí kết quả của phiên tòa có là gì, Trung Quốc vẫn có thể tiếp tục thực hiện theo ý mình.

Ngoài ra, dù không tham gia vụ kiện nhưng Trung Quốc lại tìm mọi cách để vận động chống lại một phán quyết bất lợi cho họ.

Theo Reuters, Đại sứ quán Trung Quốc tại La Haye đã thành lập một đường dây liên lạc chính thức với tòa án, cho dù đến nay nước này đã bỏ qua thời hạn cuối cùng để đáp ứng các yêu cầu của PCA về việc nộp các văn bản trình bày quan điểm chính thức của họ về vụ kiện.

Đối với Mỹ và Nhật Bản mặc dù tuyên bố trung lập, hai nước này rất ủng hộ phiên toà, bởi vì đối với các quốc gia này, biển Đông có một vị trí chiến lược và quyền lợi kinh tế rất lớn trong tự do thương mại hàng hải.

Minh Trí tổng hợp

Xem thêm:

Clip hay:



Advertising:

loading...

Bài Liên Quan