Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) phối hợp với trường Đại học Copenhagen vừa Hội thảo công bố báo cáo “Đặc điểm kinh tế nông thôn Việt Nam: Kết quả điều tra hộ gia đình nông thôn năm 2014 tại 12 tỉnh” (VARHS 2014). Theo đó, thu nhập của nông dân rất thấp, chỉ hơn Campuchia, đói nghèo vẫn là vấn đề đáng lo ngại, nhiều hộ thậm chí còn bị rất nghèo, giá trị gia tăng trên mỗi lao động không tăng suốt một thập kỷ qua.

Kinh tế hộ gia đình quá khó khăn

Những năm gần đây đã có sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, theo hướng phát triển ngành công nghiệp, dịch vụ, nên đóng góp của nông nghiệp vào GDP đã giảm đi một cách đáng kể, từ 46% năm 1998 xuống chỉ còn 18,1% năm 2014.

Năng suất lao động trong nông nghiệp cũng thấp đi so với lao động trong các khu vực khác. 70% dân số sống ở nông thôn hiện nay là nhóm đối tượng gặp nhiều khó khăn nhất, ngay trong cuộc sống hàng ngày.

Kinh tế hộ nông dân phần lớn vẫn sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, chưa có sự kết nối với các chủ thể kinh tế khác, dẫn đến hiệu quả sản xuất kinh doanh thấp, bấp bênh.

Năm 2014, hoạt động sản xuất nông nghiệp chiếm khoảng 47,9% trong tổng số các hoạt động tạo thu nhập của các hộ nông dân.

Còn thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp chiếm 40,7% trong tổng thu nhập hộ. Báo cáo cũng ghi nhận, thu nhập cao nhất của hộ ở hầu hết các tỉnh được khảo sát đều thuộc về các hộ có hoạt động phi nông nghiệp với mức trung bình khoảng 61,3 triệu đồng/năm, tương đương 5,1 triệu đồng/tháng. Bình quân 5 người/hộ, thì thu nhập chỉ 1 triệu đồng/người/tháng.

Như vậy, thu nhập của nông dân ở mức thấp nhất trong xã hội, nhưng người dân sống ở nông thôn dường như lại đối mặt với nhiều rủi ro hơn, từ thiên tai, lũ lụt, hạn hán; từ các dịch bệnh đối với người và gia súc, gia cầm; từ biến động của tỷ giá gây tăng giá giống cây, vật nuôi, tăng giá phân bón, vật tư nông nghiệp; từ gánh nặng thuế phí nông nghiệp với hơn 1.000 loại phí đang tồn tại; từ việc thương lái và doanh nghiệp ép giá sản phẩm; từ tăng giá học phí và chi phí bệnh viện;… Thu nhập thấp nhưng lại quá nhiều rủi ro nhiều khiến các biện pháp đối phó với rủi ro của hộ gia đình nông thôn chủ yếu là tự dựa vào bản thân, chấp nhận cắt giảm mạnh chi tiêu hoặc đành mặc kệ không làm gì. Một gia đình bình thường có thể sống được, nhưng rủi ro có người mắc bệnh thì không có chi phí để trang trải tiền viện phí được.

Nền nông nghiệp Việt Nam lâu nay chủ yếu vẫn dựa vào kinh tế hộ gia đình, song kinh tế hộ bộc lộ nhiều hạn chế và dường như đã “tới hạn”.

Nông nghiệp mang tính nhỏ lẻ, manh mún

Theo nhận định của PGS-TS. Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, sự phát triển của ngành nông nghiệp thời gian qua chủ yếu mang tính quảng canh, lấy sản lượng, năng suất là chính mà coi nhẹ chất lượng, hiệu quả kinh tế và giá trị gia tăng do đó sản xuất không bền vững, rủi ro cao.

Sản xuất mang tính tự phát, manh mún, nhỏ lẻ, thiếu thông tin thị trường và các tính toán khoa học, mang tầm chiến lược nên nhiều hộ gia đình chỉ quẩn quanh được với câu chuyện làm sao lo đủ ăn, đủ mặc mà không còn thời gian và tích lũy nguồn lực để vươn lên làm giàu.

Báo cáo VARHS 2014 phần về thương mại hóa cũng chỉ ra, chỉ có khoảng 33% tổng giá trị sản phẩm trồng trọt của các hộ là được bán hoặc trao đổi ra bên ngoài (phần còn lại phục vụ nhu cầu của gia đình). Trong đó, các hộ có quy mô trồng trọt nhỏ nhất chỉ bán ra khoảng 11,2% giá trị sản lượng của họ. Như vậy, câu hỏi đặt ra là phải chăng nông nghiệp Việt Nam vẫn là tự cấp tự túc, chứ chưa phải là sản xuất hàng hóa.

Vì vậy cần có những nghiên cứu, đề xuất chính sách thúc đẩy phát triển các chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp trong các vùng nông nghiệp, tạo môi trường cho kinh tế hộ nông dân tham gia vào chuỗi giá trị.

Ngoài ra, theo các chuyên gia, nền nông nghiệp nước ta hiện chưa gắn được với những ngành khác, đặc biệt là công nghiệp để hình thành một hệ thống nhằm bổ sung, tương trợ lẫn nhau. Số lượng DN lớn đóng vai trò dẫn dắt trong quá trình hội nhập và gắn kết này còn khá ít ỏi. Bởi vậy, chính sách để thu hút DN, bao gồm cả các DN lớn vào nông nghiệp, nông thôn, cần được coi là một ưu tiên và là bước đột phá trong thời gian tới.

Chuyên gia kinh tế, tiến sĩ Ngô Trí Long cho biết: “GDP thấp do năng suất, hiệu quả và trình độ lao động đều thấp. Bức tranh kinh tế khu vực nông thôn đang rất ảm đạm, chưa đạt mục tiêu đặt ra, chưa xứng với tiềm năng vì vậy người nông dân rất khổ”. “Tụt hậu không còn nguy cơ mà nó đang hiện hữu. Đáng báo động!”.

Chuyên gia kinh tế, tiến sĩ Huỳnh Thế Du (giảng viên chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright) cho rằng: “Tỉ lệ người đang làm việc trong nông nghiệp rất đông nhưng các chính sách của nhà nước chưa đến được với họ hoặc chưa phù hợp tình hình thực tế. Tỉ lệ lao động có kĩ năng nhưng thất nghiệp vẫn còn cao là vấn đề trục trặc lớn của nền kinh tế”.

Sản phẩm nông nghiệp đắt, khó cạnh tranh

Thị trường đầu ra là vấn đề cực kỳ quan trọng và nan giải trong sản xuất nông nghiệp ở nông thôn nhưng vẫn chưa được giải quyết triệt để làm. Chênh lệch giàu nghèo ngày càng lớn.

Thực tế, các hộ nông dân chủ yếu buôn bán với thương lái, không có nhiều hình thức ký kết hợp đồng thu mua dài hạn nên rất dễ bị ép giá. Đây cũng là lý do vì sao cảnh được mùa mất giá vẫn thường xuyên tái diễn.

Thực tế, hiện tại đang có hàng loạt sản phẩm nông nghiệp bị ép giá như: quả thanh long bán tại vườn chỉ còn 3.000 đ/kg, bán ở Hà nội 10.000 đ/kg; muối 400 đ/kg-một gánh muối mới bằng 1 bát phở; khoai lang tím 1.000 đ/kg, cà phê, gạo, chanh, ớt…cũng đều bị ép giảm giá.

Nhưng vấn đề đáng lo ngại hơn là câu chuyện giá thành sản phẩm của nông nghiệp Việt Nam đang bị đắt, cả trong nước và quốc tế. Đó là chuyện gà công nghiệp Mỹ 20.000 đ/kg, gà công nghiệp Việt 35.000 đ/kg; đó là chuyện Bò Úc húc chết Bò Việt trên thị trường nội địa; đó là chuyện rau, củ, quả, nông sản của Trung quốc và của các nước khác đang tràn ngập thị trường nội địa. Do giá thành đắt, nên sản phẩm của nông dân thật sự khó tiêu thụ ngay cả ở thị trường nội địa. Đồng thời giá thành sản phẩm cao, khó cạnh tranh là một nguyên nhân làm cho xuất khẩu nông nghiệp của Việt Nam liên tục giảm sút trong suốt 8 tháng qua.

Làm thế nào để sản xuất nông nghiệp bớt nhỏ lẻ, manh mún, nâng cao năng suất, chất lượng, hạ giá thành để nâng cao sức cạnh tranh ở thị trường trong nước và quốc tế, từ đó để nông hộ có thu nhập hơn, nông dân đỡ khổ? Đây là một bài toán khó đòi hỏi cả nhà nước, doanh nghiệp cùng hỗ trợ nông dân vượt qua.

Thành Tâm

Xem thêm:

Clip hay:



Advertising:

loading...

Các Bài Viết Liên Quan